Em tham khảo nhé


Trong dòng chảy văn học trung đại Việt Nam, chữ “nhân” không chỉ là một phạm trù đạo đức của Nho gia mà còn là thước đo vẻ đẹp tâm hồn của người trí thức. Ở Nguyễn Bỉnh Khiêm và Nguyễn Trãi – hai bậc đại nho lớn của dân tộc – chữ “nhân” hiện lên vừa sâu sắc trong tư tưởng, vừa cảm động trong tình cảm. Nếu Nguyễn Bỉnh Khiêm gửi gắm triết lí sống qua bài thơ Nhàn, thì Nguyễn Trãi lại thể hiện tấm lòng yêu dân tha thiết trong những vần thơ của Cảnh ngày hè. Đặt hai tác phẩm cạnh nhau, ta càng cảm nhận rõ vẻ đẹp tâm hồn thanh cao, nhân hậu của hai con người suốt đời vì dân, vì nước.

Trong bài thơ Nhàn, Nguyễn Bỉnh Khiêm mở ra một lối sống tưởng như lánh đời:

“Một mai, một cuốc, một cần câu,
Thơ thẩn dầu ai vui thú nào.”

Điệp từ “một” cùng nhịp thơ khoan thai gợi hình ảnh một con người chủ động chọn cho mình cuộc sống giản dị, xa rời vòng danh lợi. Nhưng “nhàn” ở đây không phải là sự buông xuôi hay thờ ơ với đời. Đó là cái “nhàn” của người đã trải đủ thăng trầm, hiểu rõ thế thái nhân tình, nên tìm về sự thanh thản để giữ trọn cốt cách. Nguyễn Bỉnh Khiêm từng dâng sớ xin chém mười tám lộng thần mà không được chấp thuận, ông cáo quan về ở ẩn. Sự “nhàn” ấy vì thế chứa đựng một thái độ phản kháng kín đáo với xã hội rối ren.

Chữ “nhân” trong Nhàn trước hết là lòng nhân với chính mình – biết sống thuận theo tự nhiên, giữ gìn phẩm giá:

“Ta dại ta tìm nơi vắng vẻ,
Người khôn người đến chốn lao xao.”

Cách nói ngược đầy mỉa mai đã bộc lộ rõ quan niệm sống: cái “dại” của thi nhân thực chất là sự tỉnh táo, sáng suốt. Ông chọn “nơi vắng vẻ” để giữ tâm hồn trong sạch giữa “chốn lao xao” đầy bon chen. Đó là một biểu hiện của chữ “nhân” – sống sao cho không làm điều trái lẽ, không để danh lợi làm hoen ố nhân cách.

Đặc biệt, hai câu kết:

“Rượu đến cội cây ta sẽ uống,
Nhìn xem phú quý tựa chiêm bao.”

Phú quý chỉ như “chiêm bao” – một giấc mộng phù du. Nhận thức ấy cho thấy Nguyễn Bỉnh Khiêm coi trọng giá trị tinh thần hơn vật chất. Chữ “nhân” ở ông vì thế gắn với lối sống thanh cao, biết đủ, biết dừng. Đó là “nhân” trong chiều sâu triết lí – một sự tự trọng, tự giữ mình giữa cuộc đời biến động.

Nếu Nguyễn Bỉnh Khiêm thể hiện chữ “nhân” qua lối sống ẩn dật mà thanh sạch, thì ở Nguyễn Trãi, chữ “nhân” lại hiện lên tha thiết, hướng mạnh về nhân dân. Trong Cảnh ngày hè, bức tranh thiên nhiên rực rỡ, tràn đầy sức sống:

“Lao xao chợ cá làng ngư phủ,
Dắng dỏi cầm ve lầu tịch dương.”

Âm thanh “lao xao”, “dắng dỏi” làm cho bức tranh mùa hè thêm sinh động. Nhưng ẩn sau cảnh sắc ấy là một tấm lòng không nguôi nghĩ về dân. Hai câu kết nổi tiếng:

“Dẽ có Ngu cầm đàn một tiếng,
Dân giàu đủ, khắp đòi phương.”

Ước muốn “dân giàu đủ” chính là kết tinh cao đẹp nhất của chữ “nhân” trong tư tưởng Nguyễn Trãi. Ông không chỉ yêu thiên nhiên mà còn đau đáu nỗi lo cho cuộc sống muôn dân. Điều đó nhất quán với tư tưởng “nhân nghĩa” trong Bình Ngô đại cáo: “Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân”. Với Nguyễn Trãi, “nhân” không dừng ở sự tu dưỡng cá nhân mà mở rộng thành lí tưởng chính trị: làm sao để dân được ấm no, hạnh phúc.

So sánh hai tác giả, ta thấy điểm gặp gỡ là tấm lòng trong sáng, hướng thiện. Cả hai đều quay lưng với danh lợi tầm thường. Tuy nhiên, chữ “nhân” ở Nguyễn Bỉnh Khiêm thiên về giữ gìn nhân cách giữa thời loạn; còn ở Nguyễn Trãi, chữ “nhân” mang tầm vóc lớn lao hơn – đó là lí tưởng vì dân, vì nước. Một người chọn “nhàn” để bảo toàn đạo lí; một người dù ở ẩn vẫn canh cánh nỗi lo dân sinh. Dẫu biểu hiện khác nhau, nhưng cả hai đều tỏa sáng vẻ đẹp của người trí thức chân chính: sống thanh cao, đặt lợi ích của con người lên trên hết.

Nhìn lại, ta càng thêm trân trọng những giá trị nhân văn của văn học trung đại. Qua chữ “nhân” trong Nhàn và khát vọng “dân giàu đủ” trong Cảnh ngày hè, Nguyễn Bỉnh Khiêm và Nguyễn Trãi đã để lại cho hậu thế bài học sâu sắc: sống giữa đời, điều quý giá nhất không phải phú quý công danh mà là giữ được tấm lòng nhân ái, trong sạch và hướng về con người. Chính điều ấy đã làm nên vẻ đẹp bền vững của tâm hồn hai bậc đại nhân trong lịch sử dân tộc.