Tây Bắc là mảnh đất đã gây biết bao thương nhớ cho các nhà văn trong đó có Tô Hoài. “Vợ chồng A Phủ” là tác phẩm được ông sáng tác năm 1952 và in trong tập “Truyện Tây Bắc”. Đây là kết quả của chuyến đi thực tế tám tháng lên vùng cao Tây Bắc của nhà văn. Nổi bật trong truyện ngắn này là nhân vật Mị, người đã gây được nhiều ấn tượng, cảm xúc cho bạn đọc qua đoạn “ai về…
Mở đầu đoạn trích, ta ấn tượng về một thân phận đau khổ, bất hạnh của Mị qua cách giới thiệu: "Ai ở xa về.. mặt buồn rười rượi." Đây không phải là hình ảnh xuất hiện một lần, hai lần, một tháng, một năm đôi bận mà hiện hữu thường xuyên đến mức quen thuộc mà bất cứ "ai ở xa về" đều biết. Chính vì thế, nó gợi ra nhiều điều khiến người đọc phải bận tâm. Tại sao cô Mị luôn luôn xuất hiện bên "tảng đá" và cái "tàu ngựa"? Chẳng phải chúng đều là những vật vô tri, vô giác, là cái mảnh sống im lìm, tăm tối, cực nhọc hay sao? Hình ảnh như đã trở nên hết sức quen thuộc, bất biến, thường được trông thấy, nó như xóa đi ranh giới thời gian, không biết cô gái ấy đã ngồi đó tự bao giờ và dường như cuộc đời cô đã gắn liền với "tảng đá trước cửa cạnh tàu ngựa." Chao ôi! Còn gì đáng thương hơn thế?Mị đang ở độ tuổi đôi mươi đầy xuân sắc xuân thì, căng tràn sức sống. Đáng ra Mị phải luôn vui tươi nhưng ở đây Mị "lúc nào cũng cúi mặt", "mặt buồn rười rượi". Có lẽ, Mị mặc cảm về thân phận thấp kém, yếu hèn nên không dám ngẩng đầu nhưng quan trọng hơn là Mị không muốn ngẩng đầu. Con người ấy luôn muốn có mình lại, thu mình lại, không cần đến sự tồn tại của bản thân. Đó cũng là hình ảnh của con người ôm nhiều nỗi niềm không thể tâm sự, chia sẻ với bất cứ ai, thể hiện một nỗi buồn sâu sắc tràn ngập tâm tư, một nỗi buồn lan tỏa và ám ảnh ngay cả trong tâm hồn. Đó cũng là một nỗi buồn hiện diện rất rõ nét mà chỉ cần nhìn thoáng qua cũng đủ làm người ta xót xa, thân phận nô lệ in sâu dáng vẻ, gương mặt của Mị.
Nguyên nhân Mị trở thành con dâu nhà thống lí còn do sự lừa gạt của gia đình nhà thống lí đối với một cô gái ngây thơ, trong sáng "Mị sờ một ngón thấy có đeo nhẫn. Người yêu của Mị cũng thường đeo nhẫn ngón tay ấy" . Một hành động tưởng như viết ra thật đơn giản nhưng sao lại làm ta nhớ đến cái táo bạo trong tình yêu của cô Kiều trong trang thơ của Nguyễn Du xưa kia. Đang trong đêm mà "xăm xăm băng lối vườn khuya một mình" sang hẹn ước, thề nguyền với chàng Kim. Cái tài của cả Nguyễn Du và Tô Hoài không chỉ là để cho nhân vật của mình thể hiện khao khát tự do yêu đương mà để thấy sức sống mãnh liệt khi họ dám bước qua bao lễ giáo, hủ tục để đến với tình yêu. Phải chăng điều này cũng là một dự báo ban đầu của sức sống tiềm tàng để về sau người đọc không ngỡ ngàng trước những hành động đầy bứt phá của Mị trên con đường tự giải phóng bản thân. Nhưng thật không may, tưởng rằng được đến với tình yêu và hạnh phúc của mình cũng là lúc Mị rơi vào vực thẳm của số phận với bi kịch về làm dâu gạt nợ cho nhà giàu. Đến đây, ta chợt nhớ đến anh Pha trong "Bước đường cùng" (Nguyễn Công Hoan) cũng cùng chung số phận với Mị, tay trắng, bị dồn vào đường cùng vì món nợ lãi .